POCZĄTKI BIAŁOSTOCKIEJ FTYZJATRII

Początek ftyzjatrii w powojennym Białymstoku należy wiązać z postacią prof. Tadeusza Kielanowskiego – pierwszego rektora AMB, a także organizatora i kierownika Katedry i Kliniki Ftyzjologii (Gruźlicy Płuc). Katedrę wraz z Kliniką powołano do życia 9 września 1950 roku, zaś jej otwarcie nastąpiło w listopadzie tego samego roku. Rektor Kielanowski nie tylko wprowadzał nowoczesną diagnostykę i leczenie oraz organizował walkę z gruźlicą w całym województwie, ale także prowadził działalność naukową.

Warto wspomnieć, że już w 1950 roku założył on Polskie Towarzystwo Ftyzjologiczne. Klinika Ftyzjologii znalazła siedzibę w już nieistniejącym budynku Szpitala Wojewódzkiego im. J. Śniadeckiego przy ul. Piwnej 14 (obecnie ul. Marii Skłodowskiej-Curie). Pierwszymi pracownikami byli doktorzy: Biruta Fąfrowicz, Witold Koziejowski i Stanisław Brokman. Później zespół wsparli Stanisława Bańkowska, Janina Sadownik, Karol Brysiewicz, Bogusław Zaleski, Stanisław Ołdak, Jan Pietruski i Witold Stański. W 1956 roku do pracy przystąpili pierwsi absolwenci AMB: Barbara Osińska, Leokadia Kluz, Zdzisław Telejko, Piotr Turowski, Maria Prokopiak-Wrona i Maria Zajko-Kowal. W tym samym roku kierownikiem Kliniki został doc. Władysław Pręgowski, który funkcję tę piastował do 1980 roku.

Pierwszą metodą leczenia gruźlicy stosowaną w Klinice był zabieg odmy opłucnowej. W specjalnym aparacie przelewający się płyn z cylindra do cylindra wypychał powietrze, które następnie wprowadzano do opłucnej, kontrolując jego ilość. Diagnostyka cofania się zmian w płucach wymagała prześwietlenia rentgenowskiego. W początkowym okresie istnienia kliniki lekarze, z uwagi na wysokie koszty utrwalania zdjęć oraz brak ciemni do ich wywoływania, w kartach historii choroby szkicowali rozległość odmy.

Rewolucję w leczeniu gruźlicy przyniosła streptomycyna oraz inne leki przeciwprątkowe. Współcześnie odmy opłucnej już się nie stosuje. Działalność kliniki przejawiała się również w profilaktyce chorób płuc. Jedną z jej form była współpraca z Liceum Plastycznym w Supraślu. Organizowano konkursy plastyczne tematycznie  nawiązujące do profilaktyki antynikotynowej.

Prezentowane eksponaty:

1. Przyrząd do wytwarzania odmy opłucnej, poł. XX w. - Dar Specjalistycznego Zakładu Opieki Zdrowotnej Gruźlicy i Chorób Płuc w Białymstoku

2. Recepta wystawiona przez doc. dr. med. Władysława Pręgowskiego, Zbiory Muzeum UMB i Pałacu Branickich

3. Afisz antynikotynowy, II poł. XX w. – Dar Specjalistycznego Zakładu Opieki Zdrowotnej Gruźlicy i Chorób Płuc w Białymstoku

HISTORIA ET MEDICINA. EXHIBIT OF THE MONTH OF THE MUB MUSEUM AND BRANICKI PALACE

THE BEGINNINGS OF PHTHISIOLOGY IN BIAŁYSTOK

The origins of phthisiology in post-war Białystok are closely associated with Professor Tadeusz Kielanowski – the first rector of the Medical Academy of Białystok (AMB), as well as the founder and head of the Department and Clinic of Phthisiology (Pulmonary Tuberculosis). The Department and Clinic were established on September 9, 1950, and officially opened in November of that same year.

Rector Kielanowski not only introduced modern diagnostic and therapeutic methods and organized anti-tuberculosis efforts throughout the region, but also conducted scientific research. It is worth noting that already in 1950 he founded the Polish Phthisiological Society.

The Clinic of Phthisiology was located in a now non-existent building of the Voivodeship Hospital named after J. Śniadecki at 14 Piwna Street (currently Maria Skłodowska-Curie Street). The first staff members included doctors Biruta Fąfrowicz, Witold Koziejowski, and Stanisław Brokman. They were later joined by Stanisława Bańkowska, Janina Sadownik, Karol Brysiewicz, Bogusław Zaleski, Stanisław Ołdak, Jan Pietruski, and Witold Stański.

In 1956, the first graduates of the Medical Academy of Białystok began their work: Barbara Osińska, Leokadia Kluz, Zdzisław Telejko, Piotr Turowski, Maria Prokopiak-Wrona, and Maria Zajko-Kowal. In the same year, Associate Professor Władysław Pręgowski became head of the Clinic, a position he held until 1980.

The first method of tuberculosis treatment used in the Clinic was artificial pneumothorax. In a special apparatus, liquid flowing from one cylinder to another displaced air, which was then introduced into the pleural cavity in controlled amounts. Monitoring the regression of pulmonary lesions required X-ray imaging. In the early years of the Clinic, due to the high cost of developing radiographs and the lack of a darkroom, physicians sketched the extent of the pneumothorax directly in patients’ medical records.

A breakthrough in tuberculosis treatment came with the introduction of streptomycin and other anti-mycobacterial drugs. Today, artificial pneumothorax is no longer used.

The Clinic’s activities also included the prevention of pulmonary diseases. One form of this work was cooperation with the Fine Arts High School in Supraśl, where art competitions were organized focusing on anti-smoking prevention.

Presented exhibits:

1. Apparatus for inducing artificial pneumothorax, mid-20th century – donation from the Specialist Healthcare Centre for Tuberculosis and Lung Diseases in Białystok
2. Prescription issued by Associate Professor Dr. med. Władysław Pręgowski – collection of the MUB Museum and Branicki Palace
3. Anti-smoking poster, second half of the 20th century – donation from the Specialist Healthcare Centre for Tuberculosis and Lung Diseases in Białystok

Przyrząd do wytwarzania odmy opłucnej, poł. XX w. - Dar Specjalistycznego Zakładu Opieki Zdrowotnej Gruźlicy i Chorób Płuc w Białymstoku

Recepta wystawiona przez doc. dr. med. Władysława Pręgowskiego, Zbiory Muzeum UMB i Pałacu Branickich

Afisz antynikotynowy, II poł. XX w.; Dar Specjalistycznego Zakładu Opieki Zdrowotnej Gruźlicy i Chorób Płuc w Białymstoku

będzie radość i zabawa.

Wszyscy razem zasiądziemy,

by świętować jak należy.

Zdrowia, szczęścia i radości,

Wesołych Świąt dla wszystkich naszych gości!

Życzą pracownicy naszego Muzeum!

Prezentowane eksponaty:

1. Zdjęcie prof. Wiktora F. Hassmanna. Zbiory Muzeum UMB i Pałacu Branickich.

2. Zestaw diagnostyczny Riester, II poł. XX w.,  Zbiory Muzeum UMB i Pałacu Branickich.

3. Lampka laryngologiczna projektu prof. J. Miodońskiego, lata 50. XX w., Zbiory Muzeum UMB i Pałacu Branickich.

WALENTYNKI W MUZEUM UMB I PAŁACU BRANICKICH

14.02.2026

Zapraszamy na wyjątkowe walentynkowe zwiedzanie Muzeum Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku i Pałacu Branickich. Na gości czekają liczne historie z sercem i medycyną w roli głównej. Jeśli chcesz zobaczyć prawdziwe ludzkie serce, wyjść nie tylko z Pałacem w sercu ale również z sercem na dłoni, przyjdź do nas 14 lutego.

W programie:

- Zwiedzanie Muzeum, godz. 10:00, 12:00, 14.00 i 15.30

Czas – 90 min. Cena – 35zł/25zł

- Walentynkowe warsztaty z wykonaniem odlewów serca, godz. 11:00, 13:00

Czas – 60 min. Cena - 15 zł

Ilość miejsc ograniczona. Zachęcamy do rezerwacji biletów, tel. 85 7485405.

Prezentowane eksponaty:

1. Aparat „Frequenta”, model G, Niemcy, przełom lat 20/30 XX w. Zbiory Muzeum UMB i Pałacu Branickich.

2. Instrukcja obsługi do aparatu „Frequenta”, Niemcy, przełom lat 20/30 XX w. Zbiory Muzeum UMB i Pałacu Branickich.

Akademicki Związek Sportowy (AZS), powstał w Krakowie w 1909 roku. Białostocki AZS jest związany z początkami Akademii Medycznej. Z inicjatywy studentów AMB: Ryszarda Kinalskiego i Mieczysława Rukata 10 października 1950 roku w Sali Kolumnowej Pałacu Branickich odbyło się zebranie założycielskie koła AZS w Białymstoku. Deklaracje członkowskie podpisało wówczas 80 ze 107 obecnych studentów. Uzgodniono, że godłem AZS Białystok będzie biały Gryf na zielonym polu, co korespondowało z ogólnopolskim logotypem AZS i herbem Branickich.

Pierwszy „stadion lekkoatletyczny” zaaranżowano wiosną 1951 roku w pałacowym ogrodzie górnym. Zimą ćwiczono w salce WOAK przy ul. Kilińskiego, a następnie w sali sportowej III LO. Od stycznia 1954 roku do użytku oddano salę gimnastyczną w Domu Studenta nr 1. Dzięki studentom AMB powstały dwie skocznie narciarskie. Pierwsza w 1951 roku – „Pętak” w  Ogrodniczkach koło Supraśla. Drugą zbudowano w 1957 roku w Białymstoku przy ul. Kawaleryjskiej.  W ramach treningu studenci biegali z Akademika nr 1 w Białymstoku do Ogrodniczek. Studenci AMB aktywnie uczestniczyli w licznych turniejach sportowych, odbywających się  na arenie krajowej i międzynarodowej. Osiągali oni przy tym niemałe sukcesy, m.in. w siatkówce, koszykówce czy lekkoatletyce.

W sportowym życiu akademickim brali udział nie tylko studenci, ale także absolwenci i wykładowcy uczelni, m.in. rektorzy – prof. Stanisław Legeżyński i prof. Ludwik Komczyński. Pierwszy był pasjonatem narciarstwa biegowego i siatkówki, a prof. L. Komczyński – lekkoatletą oraz prezesem AZS Białystok 1957-1963. Wśród studentów wyróżniali się: Ewa Dołmatow-Kuźmińska – wicemistrzyni Europy w siatkówce kobiet, Zbigniew Bujnowski – siatkarz, trener sekcji kobiet, Albin Czech – mistrz Polski w biegu maratońskim, Jerzy Nawara – czołowy polski tenisista stołowy.

Prezentowane eksponaty:

1. Dyplom AZS Białystok za zajęcie I miejsca w siatkówce kobiet na zawodach o Puchar Polski, 1952r. Zbiory Muzeum UMB i Pałacu Branickich.

2.  Puchar przechodni Rektora AMB prof. L. Komczyńskiego dla najlepszego roku studenckiego żeńskiego w siatkówce, 1966r. Zbiory Studium Wychowania Fizycznego i Sportu.

3. Medal XXV lat AZS Białystok należący do prof. L. Komczyńskiego, 1975r. Zbiory Muzeum UMB i Pałacu Branickich.

4. Przypinka jubileuszowa XXV lat AZS Białystok, 1975r. Zbiory Muzeum UMB i Pałacu Branickich.

5. Wpinka AZS. Zbiory Muzeum UMB i Pałacu Branickich

6. Proporczyk AZS Białystok, 1961r. Zbiory Muzeum UMB i Pałacu Branickich.

7. Legitymacja zawodnika Klubu Sportowego „Włókniarz”, studenta AMB Wojciecha Łebkowskiego, lata 70. XX w. Zbiory Muzeum UMB i Pałacu Branickich.

8. Drewniane narty zjazdowe, kijki bambusowe i buty narciarskie, lata 50. XX w. Zbiory Muzeum UMB i Pałacu Branickich.