Dostępność UMB - Analiza barier i potrzeb

Dostępność w szkolnictwie wyższym stanowi jeden z kluczowych wymiarów realizacji zasady równego traktowania oraz niedyskryminacji w dostępie do edukacji, usług publicznych i życia akademickiego. Obejmuje ona w szczególności zapewnienie możliwości samodzielnego i bezpiecznego korzystania z infrastruktury uczelni, procesów dydaktycznych, zasobów cyfrowych oraz komunikacji, przez wszystkie osoby studiujące i prowadzące działalność naukowo‑dydaktyczną, w tym osoby z niepełnosprawnościami oraz innymi szczególnymi potrzebami.

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku, realizując projekt „START – poprawa dostępności Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku”, podejmuje działania zmierzające do systemowego podniesienia poziomu dostępności, zgodnie z kierunkami interwencji przewidzianymi w programach finansowanych ze środków europejskich oraz z krajowymi standardami w obszarze dostępności instytucji publicznych. Projekt wpisuje się w politykę upowszechniania dostępności w szkolnictwie wyższym oraz odpowiada na rosnące wymagania prawne i organizacyjne dotyczące likwidowania barier architektonicznych, cyfrowych, informacyjno-komunikacyjnych i proceduralnych. Zapewnienie dostępności stanowi nie tylko obowiązek wynikający z przepisów prawa krajowego i unijnego, lecz także istotny element odpowiedzialności społecznej uczelni publicznej. W warunkach uczelni medycznej kwestie dostępności zyskują dodatkowy wymiar etyczny i dydaktyczny, ponieważ kształcenie przyszłych pracowników systemu ochrony zdrowia w środowisku respektującym potrzeby osób ze szczególnymi potrzebami ma bezpośrednie przełożenie na jakość świadczonych przez nich w przyszłości usług medycznych. W perspektywie długoterminowej działania na rzecz zwiększania dostępności sprzyjają budowaniu wizerunku Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku jako uczelni nowoczesnej, otwartej i odpowiedzialnej, co może przekładać się na wzrost atrakcyjności w oczach kandydatów na studia oraz partnerów instytucjonalnych.

Celem badania była identyfikacja barier dostępności oraz potrzeb osób studiujących na Uniwersytecie Medycznym w Białymstoku, a także ocena poziomu znajomości i adekwatności usług wspierających edukację osób ze szczególnymi potrzebami, w tym osób z niepełnosprawnościami.

Narzędzie badawcze stanowił autorski kwestionariusz ankiety, opracowany na potrzeby projektu, zawierający zarówno pytania zamknięte (w tym skale ocen), jak i wybrane pytania półotwarte umożliwiające doprecyzowanie odpowiedzi. Kwestionariusz został udostępniony w formie elektronicznej, z zachowaniem zasad dostępności cyfrowej oraz anonimowości udzielanych odpowiedzi. Przygotowano warianty formularza – dla studentów studiów polskojęzycznych, dla studentów English division (pytania z ankiety studenckiej w języku angielskim) oraz dla doktorantów.

Dobór próby obejmował studentów oraz doktorantów wszystkich kierunków i poziomów kształcenia prowadzonych na Uniwersytecie Medycznym w Białymstoku, przy czym udział w badaniu miał charakter dobrowolny. Rekrutacja do badania, trwająca 4 tygodnie na przełomie stycznia i lutego 2026 roku, odbywała się za pośrednictwem kanałów komunikacji uczelni (m.in. poczta elektroniczna, media społecznościowe) lub w trakcie zajęć, w postaci wyświetlanego studentom lub doktorantom kodu QR odnoszącego do formularza ankiety.

Formularz ankiety składał się z 3 części:

Część I – pytania poświęcone dostępności na Uniwersytecie Medycznym w Białymstoku, w tym identyfikacji i doświadczania różnych typów barier, obszarów wymagających działań na rzecz zwiększenia dostępności,

Część II – zagadnienia związane z usługami wspierającymi edukację osób ze szczególnymi potrzebami oraz dotyczące własnych szczególnych potrzeb wpływających na studiowanie,

Część III – pytania dotyczące cech takich jak płeć, kierunek i rok studiów.

W badaniu wzięło udział łącznie 1145 osób – 1039 studentów studiów polskojęzycznych, 62 studentów English division oraz 44 doktorantów Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku.

Wnioski i rekomendacje

Przeprowadzona analiza wskazuje, że dostępność Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku ma charakter wielowymiarowy i obejmuje nie tylko sferę architektoniczną oraz cyfrową, lecz także obszar organizacyjny, informacyjno-komunikacyjny i dydaktyczny. Uzyskane wyniki potwierdzają, że bariery utrudniające pełne uczestnictwo w życiu akademickim występują w różnych obszarach funkcjonowania Uczelni, a ich natężenie oraz postrzeganie różnią się pomiędzy grupami respondentów. Oznacza to, że dostępność nie powinna być rozumiana wyłącznie jako kwestia eliminacji przeszkód materialnych, lecz jako całościowe kształtowanie środowiska sprzyjającego samodzielności, bezpieczeństwu i włączeniu wszystkich osób studiujących oraz prowadzących działalność naukową.

Najczęściej wskazywane przez studentów i doktorantów trudności dotyczyły braku przestrzeni umożliwiającej wyciszenie lub skupienie, nieczytelnego oznakowania budynków i sal, trudności w poruszaniu się po kampusie, braku wind oraz niedostosowanych toalet. Zidentyfikowane problemy dotyczą przede wszystkim przestrzeni dydaktycznej i kampusowej, a istotna część barier ma charakter praktyczny i odnosi się do codziennego korzystania z przestrzeni Uczelni. Jednocześnie wyniki pokazują, że problemy te nie są rozkładane równomiernie, lecz zależą od wydziału, miejsca realizacji zajęć i specyfiki organizacyjnej danego obszaru.

Szczególnie istotny jest fakt, że za najbardziej wymagający obszar działań respondenci uznali strukturę organizacyjną Uczelni, a następnie dostępność informacyjno-komunikacyjną. Wynik ten sugeruje, że największe wyzwania nie ograniczają się do infrastruktury, lecz dotyczą również sposobu organizacji procesów, przepływu informacji i komunikacji wewnętrznej oraz przejrzystości procedur i zasad funkcjonowania jednostek uczelnianych. W praktyce oznacza to, że poprawa dostępności wymaga działań systemowych, a nie wyłącznie punktowych interwencji technicznych. W tym kontekście szczególnie istotne staje się tworzenie spójnych, zrozumiałych i łatwo dostępnych mechanizmów informowania o przysługujących formach wsparcia oraz sposobach ich uzyskania.

Kolejnym ważnym wnioskiem jest niski poziom znajomości usług wspierających edukację osób ze szczególnymi potrzebami. Znaczna część badanych studentów nie posiadała wiedzy na temat dostępnych form wsparcia, a jedynie niewielki odsetek deklaruje ich dobrą znajomość, co może ograniczać realne korzystanie z oferowanego wsparcia. Samo istnienie usług nie jest równoznaczne z ich skutecznością, jeśli nie towarzyszy mu adekwatna komunikacja, odpowiednia promocja i łatwa dostępność informacji. Wynik ten wskazuje potrzebę intensyfikacji działań informacyjnych oraz wdrażania rozwiązań, które zwiększą widoczność i rozpoznawalność dostępnych form wsparcia.

Badanie potwierdziło również, że część studentów i doktorantów doświadcza szczególnych potrzeb wpływających na studiowanie. Najczęściej dotyczą one obszaru zdrowia psychicznego i neuroatypowości. Najbardziej odczuwalne skutki tych potrzeb odnoszą się do uczestnictwa w zajęciach, nadrabiania nieobecności, dostosowania form zaliczeń i egzaminów oraz dostępu do materiałów dydaktycznych. Jednocześnie obserwowany jest niski poziom ujawniania szczególnych potrzeb wobec Uczelni i prowadzących zajęcia, wynikający prawdopodobnie z barier psychologicznych, braku zaufania lub niedostatecznie przejrzystych procedur. Oznacza to, że wsparcie powinno uwzględniać pewną elastyczność organizacyjną procesu kształcenia i opierać się na zasadach kultury instytucjonalnej opartej na otwartości i inkluzywności. Istotne jest tworzenie środowiska, w którym osoby ze szczególnymi potrzebami mogą bez obaw ujawniać swoje potrzeby i korzystać ze wsparcia.

Na podstawie uzyskanych wyników i sformułowanych wniosków można zaproponować następujące działania:

1. wzmocnienie dostępności organizacyjnej Uczelni poprzez uporządkowanie i ujednolicenie zasad zgłaszania potrzeb oraz uzyskiwania wsparcia.

Należy opracować jednolity, przejrzysty i łatwo dostępny schemat postępowania dla studentów i doktorantów, obejmujący sposób zgłaszania potrzeb, tryb ich rozpatrywania oraz wskazanie osób lub jednostek odpowiedzialnych za udzielanie pomocy.

2. rozwój dostępności informacyjno-komunikacyjnej.

Wskazana jest identyfikacja braków, a następnie poprawienie czytelności i jakości oznakowania budynków, sal i ciągów komunikacyjnych. Korzystnym działaniem zwiększającym dostępność komunikacyjną może być systematyczne wdrażanie zasad języka prostego w środowisku akademickim.

3. zwiększenie wsparcia w obszarze zdrowia psychicznego.

Należy rozwijać działania wspierające zdrowie psychiczne, zarówno w formie pomocy specjalistycznej, jak i działań profilaktycznych oraz informacyjnych.

4. zwiększenie widoczności i dostępności usług wspierających edukację.

Należy zadbać, aby informacje o usługach wsparcia były łatwo dostępne,  wyraźnie komunikowane, zrozumiałe i kierowane do wszystkich grup odbiorców. Kluczowe jest zaangażowanie opiekunów roku w zwiększanie skuteczności przepływu informacji do i od studentów.

5. szkolenia dla kadry dydaktycznej i administracyjnej.

Wskazane jest wzmacnianie kompetencji pracowników w zakresie pracy ze studentami ze szczególnymi potrzebami, komunikacji włączającej oraz tworzenia środowiska sprzyjającego ujawnianiu potrzeb bez obawy przed oceną.

6. systematyczne doskonalenie dostępności cyfrowej.

Konieczne jest wdrożenie i powszechne stosowanie zasad tworzenia treści cyfrowych i materiałów dydaktycznych dostosowanych do potrzeb użytkowników o zróżnicowanych możliwościach percepcyjnych i funkcjonalnych.

7. kontynuacja działań w obszarze różnych wymiarów dostępności Uczelni.

Należy sukcesywnie usuwać bariery w poruszaniu się po kampusie, poprawiać dostępność wind, toalet, wejść oraz przestrzeni umożliwiających odpoczynek i wyciszenie.

8. wdrożenie cyklicznego monitorowania dostępności.

Zaleca się regularne zbieranie danych dotyczących barier, potrzeb i skuteczności wdrażanych rozwiązań, tak aby możliwa była ocena zmian w czasie oraz identyfikacja nowych wyzwań.