• Ostatnia zmiana 06.04.2020 przez Samodzielna Pracownia Historii Medycyny i Farmacji

    Muzeum za zamkniętymi drzwiami

    W związku z sytuacją zagrożenia epidemiologicznego Muzeum Historii Medycyny i Farmacji Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku jest niedostępne dla zwiedzających, ale nie oznacza to, że nie pracujemy. Będziemy prezentować wam ciekawe informacje o naszych zbiorach.

     

    Dziś słów kilka o gruźlicy, która od zarania dziejów była chorobą towarzyszącą ludzkości. Jej ślady odnajdujemy zarówno w starożytnym Egipcie, Ameryce prekolumbijskiej jak i XIX-wiecznej Europie. W XIX wieku jednak wraz z rozwojem miast i przemysłu jej aktywność była szczególnie duża, co doprowadziło do nazwania jej „białą dżumą”. W 1882 roku niemiecki uczony Rober Koch odkrył prątki odpowiadające za wywoływanie tej choroby. Dekadę później dzięki obserwacjom rozpoczęto leczenie gruźlicy poprzez wytwarzanie odmy opłucnej. Włoski lekarz Claudio Forlanini zauważył, że u chorych na gruźlicę, u których wystąpił po stronie chorej wysięg opłucnowy lub odma samoistna dochodziło do zahamowania objawów. Kluczowy w takich wypadkach był również czas. Wykonanie zabiegu odnosiło największą skuteczność we wczesnym stadium choroby, kiedy to płuca chorego nie były jeszcze znacząco uszkodzone. Pierwszą zastosowaną metodą było wytworzenie odmy wewnątrz opłucnej. Później stosowano również metodę wywoływania odmy na zewnętrz opłucnej oraz odmy otrzewnowej. Aparat do wytwarzania odmy można również zobaczyć w naszym Muzeum. Jest to dla nas szczególnie znaczący eksponat gdyż pierwszy rektor UMB prof. Tadeusz Kielanowski był ftyzjatrą (lekarz chorób płuc, dziś pulmonolog). Jeszcze przed II wojną światową kierował Domem Studenckim we Lwowie, w którym schronienie znaleźli chorzy na gruźlicę studenci. Tematem jego badań naukowych była właśnie gruźlica. W latach 1950-1956 kierował Kliniką Fryzjologii (Gruźlicy Płuc) AMB, gdzie rozpoczęto nowoczesne leczenie gruźlicy.

     

    ****************

    Na ekspozycji "Tajemnice dawnej apteki" można odnaleźć prawdziwe muzealne perełki. Jedną z nich jest pudełko po szczepione gronkowcowej z 1939 roku. Dziś prezentujemy jej wytwórcę czyli Państwowy Zakład Higieny.
    W Polsce, po odzyskaniu niepodległości, panowała bardzo trudna sytuacja sanitarna. Z tego powodu jedną z pierwszych decyzji Rządu, było utworzenie w Warszawie pod koniec 1918 roku Państwowego Centralnego Zakładu Epidemiologicznego (PCZE). W 1923 roku PCZE został przemieniony na Państwowy Zakład Higieny. Instytut miał za zadanie przede wszystkim rozpoznanie chorób zakaźnych i epidemiologicznych, badanie ich sposobu zwalczania, zapobieganie szerzeniu się zachorowań oraz monitorowanie sytuacji epidemiologicznej. Specjalny Dział Produkcji Surowic i Szczepionek zajmował się wytwarzaniem surowic leczniczych, szczepionek uodparniających, w tym m.in. przeciw ospie prawdziwej tzw. krowiance oraz produkcją insuliny. Polskie szczepionki trafiały min. do Grecji i Rosji a insulina do Szwecji. Instytut szkolił również fachowy personel dla państwowej i samorządowej służby zdrowia. W okresie dwudziestolecia międzywojennego PZH był jedyną w Polsce państwową instytucją zdrowia publicznego, stanowił jeden z wyróżniających się centrów badawczych w Europie i zajmował wysoką pozycję wśród wiodących instytucji zdrowia publicznego na świecie. O jego randze świadczyła sama kadra – uznani, polscy naukowcy. Pierwszym dyrektorem Instytutu został dr Ludwik Rajchman – późniejszy współzałożyciel UNICEF-u. W 1920 roku zaprosił on do współpracy Helenę Sparrow, światową pionierka w zakresie zdrowia publicznego i współpracownicę prof. Rudolfa Weigla. Od 1921 roku Zakładem Badania Surowic i Szczepionek kierował prof. Ludwik Hirszfeld, twórca podstaw nauki o grupach krwi, wprowadził on w Polsce oznaczanie czynnika Rh. Kierownikiem Pracowni Biochemii w latach 1923 - 1927 był prof. Kazimierz Funk, odkrywca witamin (wit. B1). W Instytucie koncentrował się on przede wszystkim na otrzymywaniu i oczyszczaniu insuliny. W czasie II wojny światowej okupant niemiecki utrzymał działalność PZH dla jego roli w zwalczaniu epidemii. Od pracy zostali odsunięci doświadczeni naukowcy, uznani za osoby pochodzenia żydowskiego, min. prof. Hirszfeld. Jednak mimo niebezpieczeństwa, w zakładzie potajemnie szkolono lekarzy ze Szkoły Zaorskiego i produkowano szczepionki dla ludności zamkniętej w getcie warszawskim. Po wojnie Państwowy Zakład Higieny przystąpił do odbudowy swojej infrastruktury. W 1953 roku funkcjonowało 15 pracowni bakteriologicznych Wojewódzkich i Powiatowych Stacji Sanitarno- Epidemiologicznych. W 1957 roku produkcja surowic i szczepionek została przeniesiona z PZH do nowego zakładu produkcyjnego Wytwórni Surowic i Szczepionek „Biomed”. Instytut działa w Polsce już ponad sto lat. W 2017 roku PZH zmienił nazwę na Narodowy Instytut Zdrowia – Państwowy Zakład Higieny.

     

    ****************

    Dziś słów kilka o początkach położnictwa i ginekologii na Akademii Medycznej w Białymstoku.
    Zagadnienia związane z powstawaniem ludzkiego życia fascynowały ludzkość od zawsze. Położnictwo, obok chirurgii, jest jedną z najstarszych dziedzin medycyny. Pierwsze działania lecznicze w tej dziedzinie dotyczyły odbierania porodów, co pozostawało domeną kobiet, począwszy od kultur pierwotnych. Początkowo przy porodzie matka pomagała córce, potem to zadanie przejęły starsze kobiety, które miały doświadczenie w tym zakresie, gdyż same wielokrotnie rodziły. Wiek XX to intensywny rozwój położnictwa i ginekologii. Udoskonalono techniki zabiegowe, aparaty do znieczulenia, fotele ginekologiczne, stoły operacyjne. W połowie XX wieku poród domowy został przeniesiony do specjalistycznych placówek medycznych. Pierwsza Katedra i Klinika Położnictwa i Chorób Kobiecych Akademii Medycznej w Białymstoku powstała w 1953 roku na bazie Wojewódzkiego Szpitala Ginekologiczno-Położniczego przy ul. Warszawskiej 15. Kierownikiem Kliniki został dr hab. Stefan Soszka. W 1962 roku zakończono budowę Państwowego Szpitala Klinicznego. Zespół prof. Soszki zorganizował tam I Klinikę, podczas gdy przy ulicy Warszawskiej, przez szereg lat, II Kliniką kierował prof. Józef Musiatowicz. W 1971 roku, w wyniku reorganizacji I i II Katedry Położnictwa i Chorób Kobiecych, powołano Instytut Położnictwa i Chorób Kobiecych Akademii Medycznej w Białymstoku. W 1987 roku właśnie na Akademii Medycznej w Białymstoku, po raz pierwszy w Polsce, dokonano zapłodnienia pozaustrojowego – in vitro. Nad całością zabiegu czuwał zespół lekarzy zebrany przez prof. Mariana Szamatowicza. W dniu 12 listopada 1987 roku w obecnym Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym (wtedy PSK) urodziło się pierwsze w Polsce dziecko poczęte w wyniku zapłodnienia pozaustrojowego. Dziś Klinika Ginekologii i Ginekologii Onkologicznej UMB jest doskonale wyposażonym oddziałem wykonującym pełny zakres zabiegów operacyjnych.

     

    ****************

    Akademicki Związek Sportowy (AZS), bo o nim mowa, powstał w Krakowie w 1909 roku. Jednak idea, zrzeszająca pasjonatów sportu objęła również inne środowiska akademickie. W Białymstoku, pierwsze koło AZS rozpoczęło działalność 10 października 1950 roku w nowoutworzonej Akademii Medycznej. Własny stadion lekkoatletyczny uczelnia zorganizowała w 1951 roku na terenie dawnego ogrodu górnego przy Pałacu Branickich. Aleja gówna, obecnie wypełniona rzeźbami i drzewkami pomarańczowymi, stanowiła bieżnię 100m. Na stadionie znajdowało się miejsce do rzutu dyskiem i oszczepem, skocznia w dal oraz boiska do siatkówki i koszykówki. Wiosną 1951 roku odbyły się tam pierwsze zawody uczelniane o tzw. Odznakę SOP (Sprawny do Pracy i Obrony).
    Studenci AMB zwykle aktywnie uczestniczyli w licznych turniejach sportowych, odbywających się na arenie krajowej i międzynarodowej. Osiągali oni przy tym niemałe sukcesy min. w siatkówce, koszykówce czy lekkoatletyce. W sportowym życiu akademickim brali też udział absolwenci i wykładowcy uczeni. Dobrym tego przykładem był rektor AMB prof. Stanisław Legeżyński, pasjonat narciarstwa biegowego i siatkówki. W dobie komunizmu sport stanowił doskonałą rozrywką i odskocznię od trudnych realiów w powojennej Polsce.
    W Muzeum Historii Medycyny i Farmacji UMB można dzisiaj obejrzeć liczne pamiątki związane z 70 – letnią działalnością AZS na uczelni. Jedną z nich jest medal okolicznościowy – „50 lat Akademii Medycznej w Białymstoku. Studium Wychowania Fizycznego i Sportu”. Medal wykonany został w 2000 roku z okazji 50 –tej rocznicy powstania Klubu Uczelnianego AZS oraz Studium WFiS. Pamiątkę do Muzeum przekazał dr Zbigniew Bujnowski (1931 – 1917), jeden z pierwszych absolwentów AMB, aktywny członek AZS, siatkarz i trener siatkarski z lat 60 - tych.

     

    ****************

    Kontynuując nasz cykl dziś przedstawiamy zestaw strzykawek wraz ze sterylizatorem. Dzisiejszy wygląd strzykawki jest nam wszystkim doskonale znany to pochodzi on dopiero z połowy XIX wieku. Odpowiadają za niego dwie osoby, które opracowały go niezależnie od siebie. Charles Gabriel Pravaz w 1853 roku szukając nowego sposobu na leczenie tętniaków opracował strzykawkę z igłą o trójkątnym przekroju. W tym samym czasie podobny mechanizm z igłą o przekroju okrągłym skonstruował brytyjski lekarz Alexander Wood. Brytyjczyk użył jej do miejscowego podania morfiny w celu złagodzenia nerwobólu. Wynalazki obu badaczy miały cechę wspólną, jaką była wymienna igła. Do połowy XX wieku strzykawki wykonane były z metalu i szkła a wielorazowy użytek igieł wymusił ich wyjaławianie. Do tego celu wykorzystywane były sterylizatory, składały się one z metalowego pojemnika, do którego wlewano gorącą wodę. Była tam również wyjmowana kieszeń z otworami, która ułatwiała wyciąganie sterylizowanych narzędzi. Ponadto do sterylizacji narzędzi używano alkoholu, promieniowania UV czy ozonu. Same sterylizatory różniły się od siebie, m.in. rozmiarem i kształtem w zależności od przeznaczenia. Dziś szklane strzykawki i igły wielorazowego użytku można zobaczyć w Muzeum, zapraszamy do odwiedzenia nas po zakończeniu stanu epidemii.

     

    ****************

    Pozostając z tematyce 70-lecia powołania Akademii Medycznej w Białymstoku pokażemy dziś stestetoskop drewniany należący do dr Teresy Kurowskiej, jednej z pierwszych absolwentek AMB. Stetoskopy te służyły przede wszystkim do osłuchiwania serca i płuc a także do badania jamy brzusznej. Wykorzystywali je również położnicy, tak jak dr Kurowska. Jej wspomnienia można obejrzeć na stronie „70 lat UMB”: https://www.umb.edu.pl/jubileusz/umb_to_my . Stetoskop podarował jej prof. Józef Musiatowicz (1913-2011). Przybył on do Białegostoku w 1954 roku. Z prof. Stefanem Soszką tworzyli Katedrę i Klinikę Położnictwa i Chorób Kobiecych AMB.

     

    ****************

    Maski do narkozy eterowej ze zbiorów Muzeum Historii Medycyny i Farmacji Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku. W XIX wieku substancje znieczulające rozpoczęły zupełnie nowy rozdział w medycynie. Dzięki zastosowaniu narkozy, czyli znieczulenia ogólnego, można było przeprowadzać skomplikowane operacje a pacjenci nie odczuwali przerażającego bólu. W międzyczasie wykształciła się anestezjologia, specjalność lekarska zajmująca się wszystkimi metodami znieczulenia. Powstawały też coraz to nowe aparatury do aplikowania anestetyków. Przez ponad sto lat najbardziej popularną formą znieczulenia była narkoza eterowa tzw. „kapanka”. Polegała ona na zakraplaniu eteru – substancji znieczulającej, na powierzchnię specjalnej maski przylegającej do twarzy pacjenta. Maska zwykle stanowiła konstrukcję wykonaną z metalowych drutów, pokrytą warstwami gazy. Zakraplany eter w połączeniu z powietrzem zmieniał się w gaz, który wdychał pacjent. Współcześnie, maski do narkozy eterowej spotkamy już tylko na ekspozycjach muzealnych. W naszym Muzeum można zobaczyć min. dwa typy masek stosowanych do narkozy eterowej: Schimmmelbusch i Esmarcha. Były one używane w trakcie zabiegów chirurgicznych jeszcze w II połowie XX wieku.

     

    ****************

    Nawiązując do jubileuszu 70-lecia powołania Uczelni, który obchodzimy w tym roku prezentujemy dyplom ukończenia studiów ze zbiorów Muzeum. Dyplom z numerem 75 otrzymała Lucjanna Kryńska. Urodziła się 20 grudnia 1922 roku w Białymstoku. Przed podjęciem studiów na Akademii Medycznej w Białymstoku pracowała dwa lata w Fabryce Przemysłu Gumowego w Łodzi jako rachmistrz. W czasie II wojny światowej należała do organizacji podziemnej-Narodowe Siły Zbrojne. Po skończeniu studiów otrzymała nakaz pracy do Szpitala Powiatowego w Olecku. Następnie pracowała w Klinice Chorób Dzieci AMB w Białymstoku. W 1994 roku została odznaczona przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Krzyżem „Narodowego Czynu Zbrojnego 1939-1945”.

     

    ****************

    „Anatomia Człowieka” autorstwa prof. Adama Bochenka to dzieło, które nie bez przyczyny uznane zostało przez Stowarzyszenie Autorów Książek Medycznych za jedną z najlepszych książek medycznych XX wieku. Poprzez karty tego podręcznika można zagłębić się w budowę ciała człowieka. To bez wątpienia podstawowa lektura dla studentów zaczynających swoją medyczną misję. Dziś dostępna jest bez przeszkód, choć nie zawsze tak było. Pierwsi studenci naszej Uczelni w 1950 roku mieli do dyspozycji tylko jeden egzemplarz na 168 osób. W jaki sposób więc przygotowywali się do najtrudniejszego egzaminu na I roku? Rozdzielili między siebie poszczególne części podręcznika, które następnie wymieniali z kolegą i koleżanką na kolejne fragmenty. Ten sprytny na owe czasy pomysł pozwolił wszystkim studentom na pozyskanie potrzebnej wiedzy i zdanie egzaminu. Dziś – na szczęście dla studentów i podręczników nie trzeba uciekać się do takich sposobów.

     

    ****************

    Jednym z najważniejszych osiągnięć medycyny było odkrycie w pierwszej połowie XIX wieku substancji znieczulających: gazu rozweselającego (podtlenku azotu), eteru oraz chloroformu. Z tych trzech substancji najdłużej stosowano w chirurgii eter, który na sali operacyjnej dominował niemal do końca XX wieku. Posługiwanie się nim wymagało jednak wzmożonej uwagi, ponieważ eter jako substancja wybuchowa mógł powodować pożary. Ponadto na przełomie XIX i XX wieku stał się on jedną z najpopularniejszych używek, która zwykle doprowadzała do uzależnienia narkotycznego. Współcześnie, w trakcie poważnych zabiegów chirurgicznych, pacjenta znieczula się za pomocą nowoczesnych leków przeciwbólowych i znoszących świadomość, które podaje się w formie zastrzyków. Narkozę podtrzymuje się lekami wziewnymi, wywodzącymi się właśnie od eteru.

    ****************

    Spektofotometr Pulfricha
    W zbiorach Muzeum posiadamy wyposażenie z pierwszych Zakładów AMB. W 1954 roku powstała Katedra i Zakład Higieny. Kierownictwo powierzono doc. dr med. i mgr filozofii Kazimierzowi Rodziewiczowi. Pierwsze ćwiczenia z zakresu higieny powietrza i żywienia rozpoczęto w roku akademickim 1955/56, w kolejnym po otrzymaniu szkła i odczynników poszerzono ćwiczenia o higienę wody i higienę pracy. Z tego okresu zachowały się pojedyncze egzemplarze wyposażenia, m.in. unikatowy spektofotometr Pulfricha firmy Carl Zeiss Jena. Jest to przyrząd do pomiaru natężenia światła przepuszczalnego przez wypełnioną badanym roztworem kuwetę, na podstawie pomiaru natężenia prądu powstałego w foto-ogniwie oświetlonym wiązką światła przepuszczonego przez roztwór. Zamiast oka ludzkiego pomiary rejestruje fotokomórka.

     

    ****************

    Butelki farmaceutyczne (sztandy), służyły farmaceucie do przechowywania środków chemicznych. Spełniały również inne bardzo ważne zadanie – chroniły zawartość buteleczki przed promieniowaniem UV, które to wchodziło w reakcję z częścią odczynników. Dzięki zgromadzonym eksponatom dowiadujemy się, jakich związków chemicznych używali podczas swej pracy dawni aptekarze, ale również możemy wnioskować, jak zamożnymi ludźmi byli poszczególni z nich. Samo szkło jest przecież szkłu nierówne. Buteleczki wykonane ze szkła przezroczystego były najtańsze i popularne, jednakże wykorzystany materiał przepuszczał duże ilości światła, więc substancje w nich przechowywane były narażone na zamianę właściwości. Dużo lepiej jako zabezpieczenie dla chemikaliów sprawdzało się, dzięki swojej barwie, szkło oranżowe. O jego popularności świadczy choćby jego ilość w naszych zbiorach. Mniej popularne było szkło kobaltowe o pięknej, głębokiej niebieskiej barwie. Cechowało się bardzo niską przepuszczalnością światła i nie reagowało z chemikaliami, jednak jego cena również była odpowiednio wyższa. Bardzo ciekawą odmianą były butelki ze szkła uranowego, których produkcję rozpoczęto na terenie dzisiejszych Czech w połowie XIX wieku. Szkło to przyjmowało kolory od żółtego do zielonego i charakteryzowało się tym, że po wystawieniu na promienie ultrafioletowe zaczynało świecić. Butelki oznaczane były odpowiednimi etykietami z łacińską nazwą substancji znajdującej się wewnątrz. Kolor na etykietach służył oznaczeniu rodzaju substancji: białe etykiety z czarnym podpisem oznaczały substancje nieszkodliwe, te z podpisem czerwonym substancje silnie działające. Stosowano również czarne etykiety z białym napisem dla oznaczenia substancji trujących i z czerwoną obwódką – dla tych o działaniu narkotycznym.

     

    ****************

    Młoteczek neurologiczny zapoczątkował kolekcję medycznych eksponatów w Muzeum UMB. Należał do prof. Zygmunta Kanigowskiego (1909–1968), absolwenta medycyny na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, współpracownika prof. Maksymiliana Rose w Polskim Instytucie Badań Mózgu w Wilnie, gdzie badano mózg marszałka Józefa Piłsudskiego. W 1938 roku wydano monografię podsumowująca pierwszy etap prac neuroanatomicznych nad morfologią i cytoarchitektoniką zmarłego w 1935 roku marszałka Piłsudskiego. Praca wydana została w Wilnie nakładem drukarni Józefa Zawadzkiego. Od 1954 roku prof. Kanigowski był kierownikiem Kliniki Chorób Nerwowych UMB, był także założycielem jednego z pierwszych w Polsce Oddziałów Neurologii Dziecięcej (1963), a następnie kierownikiem Kliniki Neurochirurgii UMB (1954-1968). Młoteczek przekazał w darze prof. Jan Stasiewicz – wieloletni prezes Okręgowej Izby Lekarskiej w Białymstoku.

     

    ****************

    Rok 2020 jest rokiem jubileuszowym Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, który obchodzi 70-tą rocznicę powstania. Podążamy zatem śladami pierwszych studentów. Prezentujemy wam czapkę pierwszych studentów AMB ze zbiorów Muzeum. Czapka była niegdyś symbolem każdego studenta. Nawiązując do pierwszych lat funkcjonowania uczelni, w 2016 powrócono do tradycji noszenia czapek przez studentów w trakcie uczelnianych uroczystości. Współczesne czapki są wzorowane na nakryciach głowy noszonych przez pierwszych studentów naszej uczelni. Mają one swój wzór i kolor: biało-kremowy wierzch, czarny daszek i otok w kolorze barw wydziałowych: czerwony - lekarski, zielony - farmaceutyczny, niebieski - nauk o zdrowiu.

     

    ****************

    Książeczka legitymaczyjna prof. Mariana Furmana (1929 – 2019), jednego z pierwszych absolwentów Akademii Medycznej w Białymstoku. Prof. Marian Furman w 1950 roku rozpoczął studia na Akademii Medycznej w Białymstoku. Ze względów politycznych został skreślony z listy studentów przed rozpoczęciem roku akademickiego 1950-1951, ale w połowie listopada 1950 roku ponownie znalazł się na liście studentów. W latach 1950-1952 był przewodniczącym Studenckiego Koła Anatomów. Po ukończeniu studiów rozpoczął pracę na Akademii Medycznej, w 1970 roku związał się z Kliniką Chirurgii Klatki Piersiowej, Serca i Naczyń AMB, od 1987, przez 13 lat pełnił funkcję jej kierownika. Szkolił się z torakochirurgii, kardiochirurgii i chirurgii naczyń krwionośnych. Wykształcił kilka pokoleń znakomitych chirurgów. Więcej informacji: „Historia powstania Akademii Medycznej w Białymstoku. Studenci pierwszego rocznika.” Publikacja do nabycia w Muzeum, oczywiście możemy wysłać ją pocztą.